นักวิชาการแนะ "แก้วิกฤตแม่น้ำสาย" พบสารหนู-ตะกั่วในข้าว จี้ตรวจ 20 เหมือง ในท่าขี้เหล็ก

ผู้เขียนกับ ดร.สืบสกุล รู้จักกันในช่วงแพร่ระบาดโควิด-19 เมื่อประมาณปี 2563 ได้ช่วยเหลือกลุ่มแรงงาน โดยเฉพาะชาวเมียนมาและกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ต่อจากนั้นน้ำท่วมใหญ่ จ.เชียงราย ปี 2567 มาถึงสารพิษในลุ่มน้ำกก สาย รวก และโขง ได้ทำงานร่วมกันลงพื้นที่และศึกษาวิจัย โดยเฉพาะผลกระทบและการขยายตัวของเหมืองในเมียนมาตลอด 2 ปีที่ผ่านมา

ดร.สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์สำนักวิชานวัตกรรมสังคม ม.แม่ฟ้าหลวง

วันที่นัดสัมภาษณ์เป็นช่วงเวลาเย็น เนื่องจากนัดกะทันหัน ดร.สืบสกุล นัดสัมภาษณ์ที่ศูนย์ช่วยเหลือแรงงานเมียนมา จังหวัดเชียงราย

คำถามแรกถึงความคืบหน้าสถานการณ์สารโลหะในลุ่มน้ำจังหวัดเชียงราย และ อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ เป็นอย่างไร?

ดร.สืบสกุล อธิบายว่าภาพรวมสถานการณ์วิกฤตแม่น้ำในจังหวัดเชียงราย ในแม่น้ำโขง แม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก

โดยเฉพาะ “แม่น้ำสาย” กำลังเข้าขั้นวิกฤต โดยเฉพาะผลตรวจแม่น้ำสายพบเกินค่ามาตรฐานนับตั้งแต่กรมควบคุมมลพิษตรวจ ล่าสุดพบการปนเปื้อนสารหนูและตะกั่วในข้าวจากแม่น้ำสาย

ตรวจสอบแปลงข้าวนาปรัง (ช่วงธันวาคม 2568 ถึงพฤษภาคม 2569) พบว่าในดินมีสารหนูเกินค่ามาตรฐาน 11 จาก 20 ตัวอย่างที่ตรวจ ในเมล็ดข้าวนาปรัง มีสารหนูเกินค่ามาตรฐานสำหรับการบริโภค 16 จาก 20 ตัวอย่าง การพบสารตะกั่วเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค 1 ตัวอย่าง

นาข้าวลุ่มน้ำสาย กว่า 60,500 ไร่ มีตะกอนดินจากแม่น้ำสาย ปนเปื้อนสารพิษใช้ปลูกข้าว

ดร.สืบสกุล ย้ำสถานการณ์แม่น้ำปนเปื้อนถึงขั้นวิกฤต ตอนนี้หากประเมินผลกระทบ 5 สถานการณ์ตอนนี้

กรมควบคุมมลพิษตรวจพบสารโลหะหนัก 9 ชนิดในแม่น้ำสาย โดยเฉพาะสารหนูที่ตรวจพบเกินค่ามาตรฐานตลอดทั้ง 3 จุดตรวจ และเกินค่ามาตรฐานต่อเนื่องทุกครั้งตั้งแต่เดือนพฤษภาคม 2568 เป็นต้นมา

การประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สาย ใช้น้ำจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกผลิตน้ำประปาแจกจ่ายให้ครัวเรือนกว่า 23,000 หลังคาเรือน แม้จะสามารถกำจัดโลหะหนักได้ แต่จากการสุ่มตรวจบ้านผู้บริโภคทุกเดือนยังพบสารหนูและแบเรียมในน้ำประปา แม้จะอยู่ต่ำกว่ามาตรฐาน ทั้งนี้ การประปาส่วนภูมิภาคจึงเริ่มก่อสร้างวางท่อเพื่อนำน้ำโขงจากอำเภอเชียงแสนมาใช้ทดแทนน้ำสายและน้ำรวก

เกษตรกรในพื้นที่ต้องใช้น้ำจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกในการทำนาปีและนาปรัง บนพื้นที่กว่า 60,500 ไร่ โดยไม่มีการบำบัดน้ำก่อนนำมาใช้ทำการเกษตร

กรมชลประทานและกรมพัฒนาที่ดินได้ตรวจสอบแปลงข้าวนาปรัง (ช่วงธันวาคม 2568 ถึงพฤษภาคม 2569) พบว่าในดินมีสารหนูเกินค่ามาตรฐาน 11 จาก 20 ตัวอย่างที่ตรวจ ในเมล็ดข้าวนาปรัง มีสารหนูเกินค่ามาตรฐานสำหรับการบริโภค 16 จาก 20 ตัวอย่าง การพบสารตะกั่วเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค 1 ตัวอย่าง ซึ่งสะท้อนถึงการสะสมของโลหะหนักในดินและข้าวที่แม่สาย

จังหวัดเชียงรายโดยผู้ว่าราชการจังหวัด ได้ออกประกาศยกระดับการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำแม่น้ำสาย โดยแนะนำให้ประชาชนงดใช้น้ำจากแม่น้ำสายเพื่ออุปโภคบริโภคโดยตรง และขอให้งดเว้นการจับปลาและสัตว์น้ำในแม่น้ำสาย

เหมืองทองบริเวณดอยก่อวัน พื้นที่กองกำลัง ตรงข้าม อ.แม่สาย จ.เชียงราย

ข้อมูลว่ามีเหมืองแร่ในเขตท่าขี้เหล็ก อย่างน้อย 20 บริษัท (แบ่งเป็นเหมืองทองคำ 12 บริษัท, เหมืองแร่แมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองแร่ตะกั่ว 2 บริษัท) ซึ่งมีการขุดและนำเข้าแร่ผ่านด่านแม่สายและแม่เชียงแสน

ดร.สืบสกุล เปิดเผยอีกว่า นอกจากเหมืองในพื้นที่กองกำลัง ยังพบว่าในเขตรับผิดชอบทหารเมียนมา จ.ท่าขี้เหล็ก ยังพบเหมืองแร่กว่า 20 บริษัท ทำเหมืองทอง 12บริษัท เหมืองแร่แมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองแร่ตะกั่ว 2 บริษัท

ดร.สืบสกุล กล่าวว่า การประชุมท้องถิ่นที่ผ่านมา ทางการจังหวัดท่าขี้เหล็กปฏิเสธเหมืองไม่ได้อยู่พื้นที่ความรับผิดชอบของจังหวัดท่าขี้เหล็ก แต่อยู่ในพื้นที่กองกำลังและเขตจังหวัดเมืองสาด คำถามสำคัญ 20 บริษัทที่ทางการเมียนมาอนุญาตทำเหมืองแร่ในท่าขี้เหล็ก คือเหมืองพื้นที่ใด ซึ่งทางการไทยจะต้องสอบถามและขอพิกัดเหมืองให้ชัดเจนเพื่อตรวจสอบว่าเหมืองเป็นต้นเหตุของการปล่อยสารพิษหรือไม่?

เมื่อสอบถามว่าแล้วเหมืองที่อยู่ในพื้นที่กองกำลังจะตรวจสอบอย่างไร? ดร.สืบสกุลกล่าวว่า แม้จะทำการตรวจสอบในพื้นที่กองกำลังจะทำยาก แต่หากเริ่มตรวจสอบเหมือง 20 แห่งที่ทางการเมียนมาอนุญาต แม่น้ำทุกสายเหมืองหลายแห่งบนพื้นที่กองกำลังแม่น้ำจะไหลผ่านลงลุ่มน้ำเดียวกัน การตรวจเหมืองและตรวจน้ำที่ไหลผ่านพื้นที่กองกำลังก็ถือเป็นแรงกดดัน

ดร.สืบสกุล กล่าวย้ำอีกว่า นอกจากการกดดันในฝั่งเมียนมา การตรวจเหมืองฝั่งไทยก็สามารถทำได้ทันที เพราะแร่หลายชนิด เช่น ตะกั่ว แมงกานีส นำผ่านแดนแม่สาย รัฐบาลไทยต้องเข้มงวดการนำเข้าแร่

เมื่อถามถึงข้อตกลงความร่วมมือไทย-เมียนมา หรือ TOR พอจะเป็นทางออกหรือไม่ ในเวทีนี้

ผมยังไม่เห็นการตั้งคณะทำงานร่วมระหว่างท้องถิ่นเลยนะครับ

ดร.สืบสกุล กล่าวถึงความร่วมมือตาม TOR ที่เห็นตอนนี้ทางการเมียนมาใน จ.ท่าขี้เหล็ก เริ่มตรวจน้ำ 6 จุดในลุ่มน้ำรวก-สาย แต่ยังไม่เห็นผลตรวจ คาดว่าต้องรอเพราะถูกนำไปตรวจที่ส่วนกลาง ฝั่งไทยมีการลงพื้นที่ของทูตไทยประจำเมียนมาและจังหวัดเชียงราย สิ่งที่ไม่เห็น คือการตั้งคณะทำงานร่วมในระดับท้องถิ่นร่วมกัน เพื่อศึกษาผลกระทบหรือแก้ปัญหา

บริเวณสบสาย แม่น้ำสายไหลบรรจบแม่น้ำรวก มีสีขุ่นเข้มมากกว่าปกติในรอบปีที่ผ่านมาแม้ไม่มีฝนตก

เมื่อสอบถามกรณีสบสาย จุดที่แม่น้ำสายกับแม่น้ำรวกมาบรรจบกัน แม่น้ำสีขุ่นเข้มมากกว่าหลาย ๆ ครั้งที่พบ แม้ไม่มีฝนตก ดร.สืบสกุลกล่าวย้ำว่า เป็นภาพสะท้อนเหมืองต้นน้ำสาย หรือเหมืองที่พบล่าสุดบนดอยก่อวัน ในพื้นที่อิทธิพลของกลุ่มไทใหญ่ ที่มีทุนจีนขุดหาแร่ คือภาพสะท้อนการจัดการมลพิษ หรือการเปิดหน้าดินบนพื้นที่ต้นน้ำที่ยังขาดเรื่องมิติผลกระทบทางสิ่งแวดล้อม

ดร.สืบสกุลได้เสนอแนะแนวทางแก้ไขปัญหาสำคัญ 6 ประเด็นและเรียกร้องหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งจัดหา ยกระดับแก้ปัญหา “วิกฤตแม่น้ำสายเป็นพิษ”

เสนอให้นายกรัฐมนตรีแต่งตั้งคณะกรรมการเพื่อแก้ไขปัญหาน้ำแม่น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดนระดับประเทศ และจัดสรรงบประมาณจัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัดเชียงราย เพื่อให้การตรวจสอบห่วงโซ่อาหารมีความรวดเร็ว

เสนอให้กระทรวงการต่างประเทศและกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เร่งจัดการประชุมคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมา ครั้งที่ 1 ณ อำเภอแม่สาย พร้อมทั้งเชิญรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศของเมียนมาลงพื้นที่รับฟังปัญหาจากประชาชน

เสนอให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ลงพื้นที่รับฟังปัญหาจากเกษตรกร เร่งจัดหาแหล่งน้ำสำรองสำหรับทำนาปรังในเดือนธันวาคมนี้ และเร่งรัดการก่อสร้างอ่างเก็บน้ำแม่คำเพื่อนำน้ำมาแจกจ่ายให้เกษตรกร

เสนอให้รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ (ที่ดูแลกรมส่งเสริมการเกษตรและสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ) ลงพื้นที่พบปะเกษตรกร พร้อมตั้งคณะกรรมการร่วมภาครัฐ ภาคประชาชน และเกษตรกร เพื่อแก้ไขปัญหาผลกระทบภาคเกษตรโดยเฉพาะ

(คณะกรรมการชายแดนท้องถิ่น) เสนอให้ TBC ฝ่ายไทยหยิบยกประเด็นเหมืองแร่ขึ้นมาเจรจากับ TBC ฝ่ายเมียนมาอย่างจริงจัง เนื่องจากพบข้อมูลว่ามีเหมืองแร่ในเขตท่าขี้เหล็ก อย่างน้อย 20 บริษัท (แบ่งเป็นเหมืองทองคำ 12 บริษัท, เหมืองแร่แมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองแร่ตะกั่ว 2 บริษัท) ซึ่งมีการขุดและนำเข้าแร่ผ่านด่านแม่สายและแม่เชียงแสน ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและคุณภาพน้ำ

เสนอให้กองทัพภาคที่ 3 (แม่ทัพภาคที่ 3) และสภาการกอบกู้รัฐฉาน (SSA/RCSS) ช่วยตรวจสอบการทำเหมืองแร่ทองคำบริเวณใกล้ดอยก่อวัน เนื่องจากผลกระทบจากเหมืองแร่นี้ไม่ได้ส่งผลกระทบแค่เพียงคนไทยเท่านั้น แต่ยังส่งผลกระทบต่อคนไทยใหญ่ในฝั่งเมียนมาด้วยเช่นกัน จึงควรเป็นปัญหาที่ต้องร่วมมือกันแก้ไข

ปัจจุบันเหมืองแร่ในฝั่งประเทศเมียนมา ตรงข้าม จ.เชียงราย ยังขยายทำต่อเนื่อง การตรวจพบสารหนูและตะกั่วในข้าว โดยเฉพาะลุ่มน้ำสาย ถึงเวลาแล้วหรือยังที่รัฐบาลจะยกระดับการแก้ปัญหา โดยเฉพาะความร่วมมือไทย-เมียนมาที่จะแก้เรื่องนี้ อย่าปล่อยให้สารพิษซ้ำเติมและเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารมากกว่านี้…จนปัญหาสารพิษจะแก้ไม่ได้

รายงาน : โกวิทย์ บุญธรรม ผู้สื่อข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ

作者与苏布萨库尔博士于2020年新冠疫情期间相识，此后一直致力于帮助外来务工人员，特别是来自缅甸和不同族群的务工人员。2024年清莱府发生特大洪水，以及湄公河、赛河、鲁阿克河等河流域遭受有毒污染后，过去两年里，我们开展了实地考察和研究合作，尤其关注缅甸矿业的影响和扩张。

Suebsakul Kitchanukorn 博士，湄发銮大学社会创新学院讲师。

由于安排仓促，面试被安排在晚上。苏布萨库尔博士将面试地点定在清莱府的缅甸劳工援助中心。

第一个问题是关于清莱府和清迈府湄艾县河流域重金属污染情况的进展情况。

Suebsakul 博士阐述了清莱府河流危机的总体情况，特别是湄公河、科克河、赛河和鲁阿克河的情况。

尤其是湄赛河，情况已接近危急关头。污染控制部门的检测结果显示，其污染物含量已超过标准，最近，产自湄赛河的大米还被发现受到砷和铅的污染。

对旱季稻田（2025年12月至2026年5月）的检查显示，20个土壤样本中有11个砷含量超标。在旱季稻米样本中，20个样本中有16个砷含量超标。此外，还有一个样本铅含量超标。

赛河流域超过 60,500 莱的稻田受到河水沉积物的污染，这些沉积物含有有毒物质，因此不适合种植水稻。

苏布萨库尔博士强调，河流污染情况已达到危急关头。他表示，他们目前正在评估五种情景下的影响。

污染控制部门在湄赛河中检测到九种重金属，特别是砷，在所有三个监测点均超过了标准限值，并且自 2025 年 5 月以来一直超过标准限值。

湄赛省自来水厂利用赛河和鲁阿克河的水源生产自来水，供应给超过23000户家庭。尽管重金属可以去除，但每月对用户家中进行的随机抽检仍然会在自来水中检测到砷和钡，即使其含量低于标准。因此，湄赛省自来水厂已开始修建管道，将湄公河水从清盛县引至湄赛，以取代赛河和鲁阿克河的水源。

该地区的农民依靠湄赛河和湄鲁阿克河的水来种植主要季节和非季节的水稻，灌溉面积超过 60,500 莱，而且在使用前没有对水进行任何处理。

皇家灌溉厅和土地发展厅对淡季稻田（2025年12月至2026年5月）进行了检查，发现20个土壤样本中有11个砷含量超标。在淡季稻米样本中，20个样本中有16个砷含量超标。此外，还有一个样本铅含量超标。这反映出湄赛地区土壤和稻米中重金属的积累情况。

清莱府府尹发布公告，提高赛河水质监测级别，建议公众不要直接饮用赛河水，并要求公众不要在赛河捕鱼和捕捞水生动物。

该金矿位于清莱府湄赛县对面的军事基地区——高湾山地区。

信息显示，大其力地区至少有 20 家矿业公司（12 个金矿、6 个锰矿和 2 个铅矿），它们通过湄赛和湄清盛边境口岸开采和进口矿产。

苏布萨库尔博士进一步透露，除了武装部队辖区内的矿山外，在缅甸军方管辖的塔奇勒克地区还发现了 20 多家矿业公司：12 个金矿、6 个锰矿和 2 个铅矿。

苏布萨库尔博士指出，在之前的一次地方会议上，大其力府当局否认该矿区位于其管辖范围内，而是位于武装部队控制的芒沙县境内。一个关键问题是：缅甸当局批准在大其力府开采的20家公司究竟位于哪些区域？泰国当局需要调查并获取这些矿区的精确坐标，以核实它们是否是造成有毒排放的源头。

当被问及如何检查位于武装团体控制区的地雷时，苏布萨库尔博士表示，虽然在武装控制区进行检查十分困难，但从缅甸政府授权的20个地雷开始检查，意味着武装控制区内的所有河流和许多地雷都流入同一流域。因此，检查流经武装控制区的地雷和水源​​本身就是一种施压。

苏布萨库尔博士重申，除了向缅甸方面施压外，还可以立即对泰方矿山进行检查，因为铅、锰等许多矿产都是通过湄赛边境运输的。因此，泰国政府必须加强对矿产进口的管控。

当被问及泰缅合作协议（TOR）是否可以作为本次论坛上的解决方案时，

我还没有看到地方政府之间成立任何联合工作组。

苏布萨库尔博士提到了《职权范围》中概述的合作。他指出，缅甸大其力省当局已开始在鲁阿克-赛河流域的六个地点进行水质检测，但结果尚未公布。预计这些检测结果将被送往中央层面进行检测。泰方方面，泰国驻缅甸大使和清莱府官员已进行实地考察。目前尚未看到在地方层面建立联合工作组来研究影响或寻求解决方案。

今年，即使没有降雨，赛河和鲁阿克河交汇处的河水也异常浑浊，颜色比往年更深。

当被问及湄赛河与湄鲁阿克河交汇处的情况时，苏布萨库尔博士强调，即使没有降雨，河水也异常浑浊，颜色比往常更深。他重申，这反映了上游矿场，或者说是最近在台亚族影响区内的高湾山发现的矿场，这些矿场正由中国资本开采。他指出，这反映出污染治理缺乏环境影响评估，以及上游地区环境管理不善。

Suebsakul 博士提出了六项关键解决方案，并敦促相关机构加快提供和改进解决“湄赛河污染危机”的方案。

该提议是，总理任命一个委员会来解决跨界河流污染这一国家问题，并拨款在清莱府建立一个重金属检测中心，以加快对食物链的调查。

建议外交部和自然资源与环境部加快在湄赛县组织召开第一次泰缅联合工作组会议，并邀请缅甸外交部长访问该地区，听取当地人民的问题。

该提议要求农业合作社部前往该地区，听取农民的问题，加快寻找12月非季节水稻种植的替代水源，并加快湄坎水库的建设，以便向农民供水。

建议农业和合作社部副部长（主管农业推广部和国家农业和食品标准办公室）前往该地区与农民会面，并成立一个由政府、公众和农民代表组成的联合委员会，以解决对农业部门的影响。

地方边境委员会（TBC）建议泰方认真与缅方讨论采矿问题，因为有信息显示，大其力地区至少有 20 家矿业公司（12 个金矿、6 个锰矿和 2 个铅矿）通过湄赛和湄清盛边境口岸开采和进口矿产，对环境和水质造成影响。

建议第三军区司令员和掸邦复兴委员会（SSA/RCSS）协助调查多伊卡旺附近的金矿开采活动，因为该开采活动的影响不仅波及泰国，也波及缅甸掸族人民。因此，这是一个需要各方合作解决的问题。

目前，缅甸一侧（与清莱府隔河相望）的采矿活动仍在持续扩张。大米中砷和铅的检出，尤其是在赛河流域，引发了一个问题：政府是否应该加大力度解决这一问题，特别是通过泰缅合作？我们绝不能让这些毒素进一步扩散，进入食物链……直至有毒物质问题变得无法解决。

报道人：Kowit Boontham，泰国公共电视台记者，北部地区新闻中心。